Een zorgverlener gebruikt een diagnostisch hulpmiddel dat is gebaseerd op kunstmatige intelligentie. De software stelt een protocol voor, maar de zorgverlener twijfelt aan de relevantie ervan voor deze specifieke patiënt. Twee kaders komen dan in spanning: de formele regels van zijn beroep en zijn persoonlijke reflectie over wat juist is. Deze situatie illustreert goed het verschil tussen ethiek en deontologie, twee begrippen die vaak door elkaar worden gehaald terwijl ze niet op hetzelfde niveau functioneren.
Medische deontologie en kunstmatige intelligentie: een concreet spanningsveld
Sinds het decreet nr. 2026-691 van 27 juli 2026, integreert de Franse Code van medische deontologie een nieuw artikel R4127-13-1. Deze tekst verplicht de arts die digitale of kunstmatige intelligentie-hulpmiddelen gebruikt om voorzorgsmaatregelen te nemen om de veiligheid, de kwaliteit van de zorg en de vertrouwelijkheid van de gegevens te waarborgen.
Hier raken we de kern van de deontologie: een geheel van geschreven regels, opgelegd door een beroepsorde, vergezeld van sancties in geval van tekortkomingen. De arts kan zich hier niet aan onttrekken. Hetzelfde decreet wijzigt trouwens artikel R4127-1, dat nu een schriftelijke en onder ede gemaakte verbintenis vereist op het moment van inschrijving in het register van de Orde.
De deontologie is niet langer een impliciet kader. Het is een formeel engagement dat de uitoefening van het beroep voorwaarde stelt. Om dit onderwerp verder te verkennen, legt een gedetailleerd artikel het verschil tussen ethiek en deontologie uit.
Ethiek en deontologie: wat hen in de praktijk scheidt
In de praktijk creëert de verwarring tussen de twee begrippen misverstanden. Men roept ethiek in wanneer men eigenlijk spreekt over gecodificeerde regels, of omgekeerd. Dit zijn de concrete verschillen tussen hen.
Deontologie stelt een kader vast, ethiek stelt een vraag
Deontologie omvat normen die zijn geformaliseerd in een code, aangenomen door een beroep of een organisatie. Ze zijn uniform van toepassing op alle leden. Een advocaat, een arts, een journalist: ieder heeft een geschreven referentiekader dat bepaalt wat is toegestaan, verboden of verplicht.
Ethiek betreft een persoonlijke reflectie over de waarden en principes die het handelen sturen. Het is niet alleen het toepassen van een regel. Het vraagt wat juist is in een gegeven situatie, ook wanneer de deontologische regel de situatie niet dekt.
Drie niveaus van normen die niet door elkaar gehaald moeten worden
Er is een nuttige gradatie om het overzicht te behouden:
- De juridische norm wordt opgelegd door de wet en is van toepassing op iedereen. Ze wordt gesanctioneerd door de rechtbanken.
- De deontologische regel wordt opgelegd door een orde of een beroepsorganisatie. De sanctie is disciplinair (waarschuwing, schorsing, schrapping).
- De ethische waarde betreft persoonlijke principes. Het leidt niet tot een formele sanctie, maar het stuurt de beslissingen in grijze gebieden.
Wanneer men deze drie niveaus door elkaar haalt, loopt men het risico ofwel een vraagstuk te rigidificeren dat nuance vereist, ofwel een verplichting te relativeren die niet onderhandelbaar is.
Wanneer deontologie niet voldoende is: de rol van ethische reflectie
Een deontologische code dekt de voorspelbare situaties. Het stelt duidelijke grenzen voor het respecteren van het beroepsgeheim, de relatie met de cliënten, de belangenconflicten. Het kan echter niet alle configuraties anticiperen.
Laten we het geval bekijken van een maatschappelijk werker die wordt geconfronteerd met een gezin in een onregelmatige situatie. De deontologie verplicht hem om de waardigheid en de rechten van de begeleide personen te respecteren. De wet legt hem bepaalde meldingsverplichtingen op. Tussen beide in, is het de ethische reflectie die toelaat om te arbitreren zonder het wettelijke kader of de waarden van het beroep te verraden.
De reacties variëren op dit punt afhankelijk van de professionele contexten, maar er is een constante te observeren: zorgverleners die ethiek en deontologie duidelijk onderscheiden, nemen coherenter beslissingen in ambiguë situaties.
Ethiek als besluitvormingsinstrument, niet als houding
Soms wordt ethiek gereduceerd tot een intentieverklaring, een preambule van een charter dat nooit meer wordt herlezen. In de praktijk werkt het anders. Het veronderstelt:
- De waarden in spanning in een gegeven situatie te identificeren (vertrouwelijkheid tegen bescherming, autonomie tegen veiligheid).
- De voorspelbare gevolgen van elke optie te onderzoeken, niet alleen hun conformiteit met de regelgeving.
- De genomen beslissing te aanvaarden, wetende dat deze niet aan alle betrokken principes zal voldoen.
Dit proces is niet spontaan. Het wordt verworven door opleiding en door de praktijk van collectieve deliberatie, met name in de ethische of deontologische commissies die sommige organisaties opzetten.
Toepassing in het dagelijks leven: ethiek en deontologie in de evaluatieberoepen
Reglementaire beroepen zijn niet de enige die betrokken zijn. In het veld van de evaluatie van overheidsbeleid bestaat er geen beroepsorde of nationale raad. Het ontbreken van een regulerende autoriteit maakt de ethische en deontologische kwesties nog centraler.
Zonder disciplinaire kaders berust de geloofwaardigheid van een evaluator volledig op zijn vermogen om zijn methoden, zijn beperkingen en eventuele belangenconflicten transparant te maken. Hier komen concrete hulpmiddelen aan bod: ethische charters, bemiddelingsprotocollen, contractuele bepalingen die terugkoppelingclausules integreren, ethische aanvraagprocessen.
De deontologie wordt dan van onderaf opgebouwd, door vrijwillige engagementen in plaats van door een opgelegde code. Ethiek komt in beeld telkens wanneer een evaluator moet arbitreren tussen de opdracht van zijn financier en de integriteit van zijn conclusies.
Ethiek en deontologie onderscheiden: een professioneel reflex om te cultiveren
Het verwarren van deze twee begrippen is jezelf beroven van een beslissingsinstrument. De deontologie zegt wat men moet doen, de ethiek helpt te beslissen wat men kan doen wanneer de regel niet beslist.
In een context waarin digitale hulpmiddelen en kunstmatige intelligentie nieuwe situaties creëren (zoals blijkt uit het decreet van juli 2026 over medische deontologie), wordt dit onderscheid een operationeel reflex. De professionals die dit beheersen zijn niet beter beschermd door de teksten, maar ze weten beter te navigeren wanneer de teksten stoppen.